Duch Święty w polskim piśmiennictwie

WPROWADZENIECelem prezentowanej pracy jest próba przedstawienia ważnego zjawiskareligijnego i kulturowego w jego wielowiekowym rozwojui zmiennej dynamice oddziaływań na kolejne pokolenia Polaków.Wstępnym założeniem badawczym było ukazanie problemu diachronicznie,by – poprzez zbadanie relacji nadawczo‐odbiorczych na liniiczasu – sformułować wnioski dotyczące przemian, ewolucji religijnościPolaków.
Jednak zadanie okazało się bardzo trudne w realizacji z uwagina złożoność problemu, bardzo zróżnicowane formy przekazu, a przedewszystkim historyczną, kulturową, społeczną i mentalną niejednorodnośćpolskiego średniowiecza.
Dlatego też niniejsza książka stanowizbiór studiów interpretacyjnych dotyczących tekstów, w których osobaDucha Świętego stanowi temat, motyw, jest adresatem modlitwy, inspiracjąrozważań teologicznych, źródłem mistycznego obcowania z Bogiem.Z uwagi na różnorodne gatunkowo reprezentacje tematu/motywuważne było w podjętych interpretacjach ukazanie także walorów estetycznych.Przedmiot badań szczególnie bowiem predestynuje do dbałościzarówno o res, jak i verba.Każdy rozdział stanowi zamkniętą całość, dlatego poszczególneutwory poddawane analizie mogą pojawiać się kilkakrotnie, prezentowanew różnych kontekstach.
Szkice odnoszące się do średniowieczastanowią główną część pracy.
Choć autorka ma świadomość, że poddanetu analizie teksty źródłowe nie wyczerpują tematu, jednak ośmiela siętwierdzić, że są reprezentatywne pod względem sposobu perswazji (kazania),środków obrazowania (hymny liturgiczne, poezja religijna), ludowegoimaginarium w obiegu fabuł narracyjnych (egzempla w kazaniach,przekazy apokryficzne), językowego obrazu mistycznego przeżycia(przekaz Jana z Kwidzyna), modus orandi (Modlitewnik Gertrudy Miesz10WPROWADZENIEkówny).
Średniowieczne sposoby aktualizacji tematu Ducha Świętegoodbijają się zwierciadłach kolejnych epok.
„Hymnus hymnorum” – VeniCreator Spiritus inspirował autorów licznych przekładów i parafraz.Traktaty teologiczne i ustalenia Magisterium Kościoła odnośnie do dogmatówposkutkowały literackim komentarzem twórców‐historiozofów,szlachetne paradoksy wiary stanowiły wyzwania dla poetów, którzydzięki środkom obrazowania wyrażali niewyrażalne.
Stąd zawarte w tytule„długie trwanie” i druga część książki wypełniona przyczynkarskimiszkicami o Duchu Świętym w twórczości autorów od XVI do XX wieku.W proponowanych w tej części interpretacjach istotne było ukazanieprocesu duchowego i rozwoju będących wynikiem nie tylko oczywistychzmian cywilizacyjnych, ale też zmieniającej się świadomości religijnej.Przy wyznaczeniu ram czasowych pierwszych dwóch części monografiiuwzględniony został autorytet znawców polskiej kultury, religiii duchowości średniowiecznej: Teresy Michałowskiej, siostry UrszuliBorkowskiej, Karola Górskiego oraz ojca Pawła Sczanieckiego.
Wobecobecnego stanu podjętych badań nie ma możliwości zarysowania ostrychgranic temporalnych.
Poszczególne studia zostały ujęte kontekstowow oparciu o średniowiecze Europy Zachodniej – z uwagi na usytuowaniepolskiej religijności w tym właśnie nurcie chrześcijaństwa.
„Kadencja”,czy wyciszenie, może „zachodzić” na drugą połowę wieku szesnastego.Przykładem takiego średniowiecznego ujęcia tematu w sensie zawartychtreści i sposobu realizacji mogą być teksty o liturgii Mikołaja z Wilkowiecka,a także jego misterium O chwalebnym Zmartwychwstaniu.Główny nurt rozważań dotyczy utworów utrwalonych w piśmie.
Zarysowanaw ten sposób tematyka religijna zakłada uwzględnienie i wykorzystaniew analizie i interpretacji tekstów literackich wiedzy teologicznej.Literatura, będąc szczególnie ważnym w okresie średniowieczanośnikiem treści religijnych, staje się także wyrazem recepcji dogmatówi zasad moralnych.
Sformułowane przez ks.
Jerzego Szymika określenielocus theologicus w odniesieniu do literatury pięknej nabiera szczególnegoznaczenia, jeśli owego miejsca zaczynamy szukać w słowach pisanychi śpiewanych na Bożą chwałę, w końcu w utworach o charakterze traktatówteologicznych, mających skierować myśli ludzi ku temu, co niewyrażalne,i otworzyć ich umysły na transcendencję.
Literatura, której tematemjest Duch Święty, odznacza się filozoficzną głębią, abstrakcyjnościąw sposobie obrazowania, obecnością tajemnicy.
Literacki locus theologicusWPROWADZENIE 11jest nierozerwalnie związany z utworami liturgicznymi (od których należyzacząć rozważania), związanymi z długotrwałym i skomplikowanymprocesem inkulturacji rzymskokatolickiego chrześcijaństwa nagruncie słowiańskim.W pierwszym okresie, który można by nazwać okresem inicjalnymw tajemnicę Ducha Świętego, literatura i religia stanowią sfery uzupełniającesię w myśl funkcjonującej zasady teologicznej: lex orandi est lexcredendi.
Nie do zakwestionowania jest fakt, że religia stanowi głównąinspirację literatury średniowiecznej.
W jej nurtach, jeśli posłużyć się metaforąobrazującą osobę Ducha Świętego jednej z łacińskich sekwencjiśpiewanej na ziemiach polskich w XV wieku, płynie flumen e flumine –strumień utworów skierowanych do Ducha Świętego albo takich, którychtwórcy usiłują zgłębić tajemnicę trzeciej osoby Trójcy Świętej.
Interesującąnas tematykę można odnaleźć we wspomnianych już tekstachzwiązanych z liturgią Kościoła, katechezą, ale również w różnych gatunkachśredniowiecznego piśmiennictwa.
Szczególnie bogaty w motywyi wątki tajemnicy Ducha Świętego jest nurt chrystologiczny.
Jednaki w twórczości poświęconej Matce Bożej zasługują na uwagę te utwory,w których Maria zyskuje określenie Oblubienicy Ducha Świętego w obrazowaniutajemnicy Poczęcia, Zwiastowania, Wcielenia, Wniebowzięcia.Teksty, w których aktualizują się te motywy, są szczególnie cennew okresie literackim, zdominowanym wszak przez poezję maryjną.Modlitewniki, które nie zawsze wzmiankowane są w literaturzeprzedmiotu, okazują się istotnym elementem duchowości.
Niektórez nich, takie jak Raj duszny Biernata z Lublina, czy modlitewniki królewskie,czytane pod kątem omawianego tematu, są źródłem ciekawychwniosków.
Na przykład łaciński modlitewnik Władysława Warneńczykazawiera piękne poetyckie wezwania do Ducha Świętego, powtarzane cyklicznie,nadające rytm modlitwie o jasność widzenia w krysztale.
Takicel modlitwy jest w pewnym sensie reprezentatywny dla średniowiecznejreligijności, która często nosi ślady wierzeń pogańskich.W modlitewniku Władysława Jagiellończyka znajdujemy zapis hymnuVeni Creator Spiritus ze strofą wyłączoną później z obowiązującej dodziś wersji utworu, najpewniej w związku z przeprowadzoną na początkuXVII wieku reformą hymnów brewiarzowych.
Strofa została przetłumaczonana język polski i znajduje się w edycjach Żywota Pana Jezu Kry12WPROWADZENIEsta Baltazara Opeca z 1522 roku oraz w Raju dusznym z roku 15301, a niema jej już w przekładzie hymnu dokonanym przez ks.
Stanisława Grochowskiego.Podważa to tezę o własnej inwencji rodzimego twórcy w odniesieniudo strofy zaczynającej się słowami „Daj nam wesołą zapłatę”2.Tłumaczenie hymnu przypisywanego Rabanowi Maurowi Veni CreatorSpiritus, znajdujące się w Żywocie Pana Jezu Krysta Baltazara Opeca,zadziwia kunsztem wersyfikacyjnym, jeśli weźmie się pod uwagę niedoskonałąpolszczyznę tego okresu.
Interesujące, że przekład znajdujący sięw Raju dusznym Biernata z Lublina – wszak znanego poety, piszącegoniemal czystym wierszem sylabicznym – prawie nie różni się od tekstuz Opecowego Żywota… Zważywszy na chronologię poszczególnychedycji, wiemy, że pierwsze wydanie Raju dusznego Biernata z Lublina,które się nie zachowało, miało miejsce w 1513 roku – może warto byłobypostawić hipotezę badawczą o ewentualnym autorstwie przekładu,uznawanego dotychczas za anonimowy.Kazania Marcina z Opawy i Peregryna z Opola stanowią najdawniejszezabytki kaznodziejskie.
Powstały w końcu XIII oraz na przełomieXIII i XIV wieku.
Obydwa zbiory były znane i cieszyły się poczytnościąEuropejczyków.
Wspomniani autorzy to kaznodzieje wykazujący sięerudycją w zakresie znajomości Biblii, pism ojców Kościoła, średniowiecznychteologów.
Można przypuszczać, że kazania wykorzystującepisma św.
Augustyna, św.
Tomasza, św.
Grzegorza Wielkiego, św.
Hieronimaw znacznym stopniu przybliżały ich naukę także w służbie mistagogii.Kazania na dzień Zesłania Ducha Świętego są nasycone problematykąaksjologiczną.
Przy lekturze kazań zadziwia uniwersalnośći ponadczasowość prezentowanych problemów, umiejętność dostrzeżeniamechanizmów psychologicznych.
Właściwe odczytanie zawartychw dawnych mowach wartości dziś stanowi okazję do dialogu i dyskursuz tradycją.Niektóre szkice pierwszych dwóch części książki to studia skoncentrowanewokół jednego autora albo jednego utworu.
Pozwoliła na to zawartośćtekstów omawianych pod kątem obecności tytułowego motywu.Odczytania utworów przy uwzględnieniu teologicznych i kulturowychkontekstów doprowadzają do ciekawych wniosków, jak choćby w odnie‐sieniu do datacji niedocenionego – w naszej ocenie – w historii literaturyhymnu Pomóż mi, Święty Dusze, Twoję chwałę mnożyć.
Kolejne studia dotycząchronologii wydarzeń zbawczych z wyszczególnioną w nich rolątrzeciej osoby Trójcy Świętej.Część książki zatytułowana Flat, ubi vult skupiona jest na autorskiejtwórczości kolejnych stuleci w kontekście pobożności do Ducha Świętego.Swoją reprezentację w postaci jednego studium mają renesans, barok,oświecenie, romantyzm, XX‐lecie międzywojenne.
Większość tekstów tejczęści monografii została zaprezentowana na tematycznych spotkaniachnaukowych.
Z uwagi na podejmowany w poddanych interpretacji utworachdialog ze średniowieczną tradycją, wpisujące się w zagadnienie„długiego trwania” studia stanowić mogą prolegomena do pełniejszegoujęcia tematu Ducha Świętego w polskiej literaturze nowożytnej.
Oboktwórców docenionych w historii literatury znaleźli się tutaj także poetaeminores, jak ks.
Stanisław Grochowski, zupełnie nieznany z poetyckiejtwórczości ks.
Walenty Wcisłowski, czy też przypisywany epoce MłodejPolski, ale swoje religijne utwory piszący w latach trzydziestych XX stulecia– Józef Ruffer.
Nie powinien jednak budzić wątpliwości fakt, że towłaśnie w zwierciadłach twórczości pośledniejszych pisarzy odbija się towszystko, co typowe dla kultury danej epoki i co ma istotny wpływ naliteracki obraz swojego czasu.Studia poświęcone piśmiennictwu średniowiecza dopełnia rozdział,w którym podjęto się zadania opisu miniatur średniowiecznych ze zbiorówpolskich.
Wieki średnie to czas, kiedy słowo współistniało z obrazem.Obydwa „media” charakteryzowała koegzystencja świata ziemskiegoi pozazmysłowego, co szczególnie wyraziście przedstawiają miniatury,pełniące funkcję komplementarną względem literackiego przekazu,ale też, dzięki operowaniu symbolem, skrótem, stanowiące kompendiumwiedzy na przedstawiany temat.
Dość wymienić malarskie aktualizacjeBiblia pauperum czy Speculum humanae salvationis.
Wybór spośródlicznie reprezentowanych wizerunków Ducha Świętego w iluminatorstwieśredniowiecznym został zdeterminowany warstwą narracjii kryterium estetyki.
Zostały wybrane miniatury wczesnego średniowiecza– reprezentujące styl romański z dominantą symbolu, oraz późnegogotyku z przełomu XV i XVI wieku, które poza przekazem fabularnymodznaczają się kunsztem malarskiego rzemiosła.Profesor Maria Jasińska‐Wojtkowska w studium Duch Święty w literaturzepolskiej, zamieszczonym w komentarzu do encykliki Jana Pawła IIDominum et vivificantem3, formułując założenia metodologiczne, pisze, iżjej szkicowi: „nie towarzyszy literatura przedmiotu, gdyż w odniesieniudo omawianego tematu nie istnieje (poza artykułem w Encyklopedii katolickiej)”.Edycja encykliki miała miejsce w 1994 roku.
Pomimo upływublisko ćwierćwiecza nie nastąpiły w tym zakresie istotne zmiany.
Nieukazała się żadna monografia zawierająca analizy tekstów, których tematemczy motywem jest trzecia osoba Trójcy Świętej.
Zaproponowaneopracowanie tematu Ducha Świętego od strony historycznoliterackiej natle zjawisk kulturowych, z uwzględnieniem teologicznych kontekstówi wymiaru estetycznego omawianych tekstów, może zaistnieć oboklicznych historycznoliterackich opracowań nurtu chrystologicznegoi maryjnego.
Być może ważny dla znaczenia pracy jest fakt uwzględnieniaw literaturze podmiotowej zarówno tekstów w języku polskim,jak i w łacińskim.Jakkolwiek w dostępnej literaturze przedmiotu istnieją, bardzo zresztąliczne, opracowania, które podejmują zagadnienie tematyki religijnejw dawnej Polsce, jednak poruszane w niniejszej książce kwestie stanowiątam zaledwie niewielki margines.
Reprezentatywna dla kierunków badańodnośnie do tematyki religijnej jest seria wydawana przez TowarzystwoNaukowe KUL „Religijne Tradycje Literatury Polskiej”4.
Na szczególnąuwagę, ze względu na zawartość utworów i opracowania, zasługują praceMikołaja Bobowskiego5, Aleksandra Brücknera6, Mirosława Korolki7, HenrykaKowalewicza8, Wiesława Wydry, Chrestomatia staropolska9, Polskie pie‐śni wielkanocne.
Ważnym opracowaniem, zwłaszcza w kontekście katechezyi kaznodziejstwa, są Dzieje teologii katolickiej w Polsce, a w niej praceks.
Jerzego Wolnego11.
Pewne istotne tropy badawcze można znaleźćw periodyku „Ateneum Kapłańskie”, w numerze, którego przewodnimtematem jest Teologia współczesna o Duchu Świętym12.
Istnieją opracowaniadotyczące maryjnej pobożności w kontekście omawianego tematu.
Należywymienić przede wszystkim artykuł ks.
bpa Juliana WojtkowskiegoDuch Święty w polskiej pobożności maryjnej, syntetyczny w stosunku dobadań wcześniej podejmowanych przez autora13.
W oparciu o przedstawionetam materiały powstał też artykuł ojca Bernarda Przybylskiego LaViergeet L’Esprit selon les sources médiévales polonaises14.
Eksplikacji średniowiecznychpieśni maryjnych, jak też utworu Władysława z GielniowaJezu, Zbawicielu ludzski… z uwzględnieniem interesujących nas motywów,dokonał Roman Mazurkiewicz15 .
Oczywiście, istnieje bardzoliczna literatura przedmiotu dotycząca kontekstów religijnych i kulturowych,a także twórczości poszczególnych autorów i zagadnień, uwzględnionaprzy interpretacjach i analizach.