Religijność sarmacka w przekazie pismiennictwa polskiego XVII i XVIII wieku

WSTĘPOpis zjawiska nazwanego we współczesnych opracowaniach naukowych sarmatyzmemrozpocząć należy od jego definicji.
Wśród najczęściej powtarzanych określeń,które znaleźć można literaturze przedmiotu, znajdą się między innymi: historycznymit sarmacki (T.
Ulewicz1, E.A.
Żukowska2), polska formacja kulturowa żywotnaw szlacheckim społeczeństwie (J.
Maślanka3), ideologia stanowiąca podstawęszlacheckiego światopoglądu (A.F.
Grabski4, J.
Tazbir, R.
Krzywy5), idea wyrastającaz pojęcia mitu etnicznego, powiązanego z próbą poszukiwania własnej starożytności(K.
Pomian6, A.
Nowicka-Jeżowa7), formacja kulturowa szlachty polskiej (A.
Borowski8),światopogląd polskiej szlachty (K.
Obremski9).
Rzeczą kolejną jest określeniechronologii, w znaczeniu początku, rozkwitu i końca owej formacji, a także jej fazprzejściowych oraz cezur wewnętrznych.
W przypadku pierwszego z wyliczonychistnieje pewnego rodzaju zgodność zapatrywania wśród znawców zagadnienia.
Większośćz nich sądzi bowiem, że zarówno genezy określenia Sarmacja, Sarmata, jaki początku idei sarmatyzmu upatrywać należy jeszcze w stuleciu humanizmu, a więcw wieku szesnastym.
Pisze o tym Tadeusz Ulewicz w sposób następujący:Teoria, czyli innymi słowy dawny mit sarmacki, stanowi tu genetycznie warstwę najstarszą i najwidoczniejszą[…].
Oparta o starożytne, zdumiewająco żywotne nazwy Sarmacji i Sarmatów, doczekałasię ona pełnego wykształcenia i ostatecznego sformułowania w piśmiennictwie historycznymczasów Zygmunta Augusta, ściślej w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych szesnastego wieku10.Takie przekonanie pojawia się również w wystąpieniach wspomnianychuprzednio: Juliana Maślanki, Andrzeja Feliksa Grabskiego (z przydaniem informacjio prekursorskim opracowaniu teorii o Sarmatach w traktacie publicystycznymQuincunx – Stanisława Orzechowskiego11), Janusza Pelca (uznającego skrystalizowaniesię procesu utożsamiającego Polskę i Polaków z Sarmatami u końca wiekuXVI, a dokładnie w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych tego stulecia, zapewnik12) oraz Ewy Anny Żukowskiej.Z kolei apogeum sarmackiego wzorca kulturowo-cywilizacyjnego przypaśćmiało w siedemnastym stuleciu, z zaznaczeniem kilku etapów wyznaczonych datamirokoszu Zebrzydowskiego (1606–1608) oraz dwóch niezwykle istotnych wydarzeńz punktu widzenia społeczno-politycznego, a mianowicie: tzw.
potopuszwedzkiego (1655–1660) i wprowadzenia w życie edyktu skazującego na banicjęarian, czyli braci polskich.Schyłek wielkiej idei narodu sarmackiego wiązany natomiast bywa z okresemrozprzężenia i bezkrólewia po śmierci Jana III Sobieskiego 1696–1697 (nie bezprzyczyny określanego mianem ostatniego króla-Sarmaty) oraz zjawiskami charakterystycznymidla tzw.
czasów saskich.Istotne są również elementy konstytutywne ideologii sarmackiej.
Wśród tychwylicza się: pochodzenie (ograniczenie do jednej grupy społecznej, mianowicie doszlachty13), przywiązanie do określonych ideałów oraz wzorów politycznychi ustrojowych (zwłaszcza wartości życia ziemiańskiego, odzwierciedlonego w popularnymprzekazie kulturowym14 i literackim oraz owocującego w dziedzinie gospodarczejwykształceniem się specyficznego profilu gospodarki produkcyjneji handlowej, obrony walorów tzw.
demokracji szlacheckiej opartej na określonymsposobie stanowienia prawa, obioru władcy itd.), umiłowanie wolności (zwłaszczaw znaczeniu praw, przywilejów i swobód, z których korzystać mogli przedstawicieleszlachty15), wojowniczość i rycerskość (żywotna przez długie lata idea przedmurzachrześcijańskiego) i wreszcie przeświadczenie o wyższości wobec innych nacji(koncepcja nowożytnego narodu wybranego16, przekonanie, co do opatrznościowejkreacji poświadczającej wspomniane wybraństwo).
W trakcie dojrzałej fazy formowaniasię ideologii sarmackiej i ostatecznego określania granic społecznych „narodusarmackiego” wykształcił się jeszcze jeden miernik, a mianowicie: przynależnośćwyznaniowa.
Zdaniem Andrzeja Walickiego tylko w wersji pierwotnej ideologiasarmatyzmu stawała się elementem spajającym szlachecką społeczność tak bardzozróżnicowaną pod względem etnicznym, językowym i wyznaniowym.
O czymwspomniany badacz omawianej problematyki pisze w sposób następujący:Integrująca funkcja pierwotnej wersji mitu sarmackiego polegała więc na objęciu całej szlachty wieloetnicznegomocarstwa mianem Sarmatów oraz przypisaniu jej wspólnego pochodzenia, wspólnegoumiłowania wolności i wspólnej dziejowej misji.
Ideologia ta zakładała, że przynależność do takpojętego „narodu sarmackiego” daje się godzić ze zróżnicowaniem językowym, kulturalnym i religijnym,że szlachta ruska i litewska jest równie sarmacka jak szlachta etnicznie polska i że prawosławnii protestanccy członkowie stanu szlacheckiego są Sarmatami nie mniej niż katolicy17.W mniemaniu Janusza Tazbira, w pierwszej połowie wieku siedemnastego godzonosię natomiast na wspólnotę różnych konfesji, ale tylko w obrębie tego samegopaństwa, nie narodu18.
Jak pamiętamy, wraz z doświadczeniem tzw.
wojenszwedzkich zmieniło się i to ostatnie zapatrywanie, prowadząc do ostatecznegoutożsamienia pojęć: Sarmata – Polak – katolik19.Jeśli zaś idzie o religijność tego czasu (w rozumieniu ówczesnego katolicyzmu),to opinie uczonych są dość jednoznaczne.
W większości z nich podkreśla się oparciewiary na uczuciu, wyobraźni, zmysłowości, a także aspektach czysto zewnętrznych(Z.
Kuchowicz20, T.
Mańkowski21, M.
Bogucka22, T.
Ulewicz23, D.
Piotrkowiak24),silną inkulturację, antropomorfizację i polonizację tradycyjnych przedstawieńreligijnych (A.F.
Grabski25, Z.
Kuchowicz26, J.
Tazbir27, M.
Bogucka28), wie-lostronne wzajemne powiązania z życiem świeckim w jego wymiarze społecznym,obyczajowym i politycznym (Z.
Kuchowicz29, A.F.
Grabski30, A.
Borowski31, J.
Tazbir32,K.
Obremski33), zawężenie horyzontów myślowych skutkujące nasileniemzjawiska nietolerancji oraz ksenofobii (T.
Ulewicz34, M.
Kuran35, J.
Tazbir36).Przeciwnicy wcześniej wyliczonych stanowisk pozostają w znaczącej mniejszości,spośród nich przywołać jedynie można Wiktora Wientrauba, który w publikacjiz lat 60.
wskazuje na konieczność zachowania ostrożności wobec pejoratywnychsądów w dużej mierze opartych ówcześnie na niemiarodajnych ogólnikach37, orazznacznie późniejszy osąd Zygmunta Borasa, który napisał w sposób następujący:Wielonarodowa i wieloreligijna Rzeczypospolita Obojga Narodów z samej natury rzeczymusiała się zdobyć na tolerancję tak w dziedzinie religii, jak i języka i obyczajów.
Odnosiłosię to do wszystkich grup narodowościowych: do Rusinów, Niemców, Tatarów, Żydów, czyinnych przybyszów38.Zdecydowana jednostronność ocen religijności, a może nawet szerzej – duchowościdoby sarmatyzmu, przy jednoczesnym wyraźnym trwaniu jej reliktów w obraziewspółczesnego życia religijnego39, paradoksalnie zachęciła autorkę niniejszejmonografii do tego, by ukazać omawiane zjawisko w całej jego złożoności, by wypełnićte luki, które mimo upływu czasu, a może także zniechęcających ocen krytycznych,pozostały dotychczas jeszcze niewypełnione szczegółową treścią opartąna wielostronnych badaniach źródłowych.
Podstawę i jednocześnie materię źródłowąszczegółowych rozważań i analiz stanowi w tym przypadku piśmiennictwowzmiankowanego czasu, czyli siedemnastego i osiemnastego wieku.Wspomniana religijność zyskała zatem status kategorii badawczej, służącej dointerpretacji siedemnastowiecznych i osiemnastowiecznych przekazów literackichlub szerzej – piśmienniczych.
O jej atrakcyjności i jednocześnie wpisanych w niątrudnościach pisze Elżbieta Kauer w szkicu na temat Psalmodii polskiej WespazjanaKochowskiego w sposób następujący:Religijność, pojmowana jako kategoria badawcza w zakresie interpretacji barokowego tekstuliterackiego, wydaje się atrakcyjna zarówno ze względu na efektywność weryfikacji […], jaki powszechną obecność […], umożliwiającą działania systematyzujące materiał źródłowy.Systematyka kategorii religijności w historii literatury winna jednak uwzględniać także licznetrudności, jakich kategoria ta nastręcza poprzez swą złożoność40.Jednocześnie podstawą przyjętej koncepcji stało się wykorzystanie tekstów małoznanych albo, jak w przypadku stosunkowo licznie w szczegółowych analizachzaprezentowanych zapisów rękopiśmiennych, właściwie nieznanych; przekazów,które do tej pory rzadko lub wcale nie były materią analiz literackich i filologicznych,egzystowały bowiem w dalekiej przestrzeni szeroko pojmowanego piśmiennictwa,często w granicach definicji tekstów użytkowych.
Ich różnorodność tematycznai genologiczna pozwoliła na otwarcie perspektywy badawczej w aspekciekilku dziedzin wiedzy, to jest: literaturoznawstwa, historii duchowości, historii kultury,teologii.
To z kolei stworzyło możliwości zachowania wielowymiarowościi wieloaspektowości prezentowanego omówienia.Jako narzędzie owych badań posłużyła metodologia właściwa dla analizy historycznoliterackiej,filologicznej, antropologii kulturowej i antropologii teologicznej.Powtórzmy – sarmatyzm jako prąd ideologiczny i polityczny zainicjowanyi ukształtowany został już na przestrzeni wieku szesnastego.
W dziedzinie życia duchowegoi religijnego pełnię swego wyrazu uzyskał później, bo po zakończeniuokresu najgłośniejszych polemik międzywyznaniowych i powtórnym instytucjonalnymoraz ideowym okrzepnięciu, albo inaczej rzecz ujmując, wzmocnieniu ówczesnegoKościoła katolickiego.
W stuleciu siedemnastym, a nawet jeszcze i w następnym,osiemnastym, możemy dostrzec zjawisko wyraźnego wzajemnego oddziaływaniaideologii państwowej i narodowej oraz formacji o charakterze duchowymi wyznaniowym.
Z jednej bowiem strony Kościół wraz ze swym oficjalnym nauczaniemprzenika i symbiotycznie współegzystuje z ideą narodową, dodatkowowzmacniając prawowierność najważniejszych jej przejawów w formach swoistejsakralizacji; z drugiej strony ten sam Kościół wyraźnie przejmuje wypracowaneprzez tę ideę charakterystyczne zewnętrzne formy obrzędowe.
Pojęcie jednościi wyjątkowości narodu sarmackiego wzmocnione zostaje w charakterystycznychodniesieniach do losów biblijnego narodu wybranego.
W ślad za tym głoszący owenauki z wysokości swych kaznodziejskich ambon i nauczycielskich pulpitów zyskalirangę równą randze dawnych proroków naznaczonych przez Boga i powołanychdo tego, by wieść nowy lud wybrany do jego ostatecznych przeznaczeń.W dziedzinie społecznej i obyczajowej sarmatyzm funkcjonował zarówno jakoelement wzmacniający granice elitaryzmu, jak i budujący przestrzeń ideowegouniwersalizmu.
Zamykał możliwość stanowej przynależności i jednocześnie stawałsię przedmiotem i wzorem godnym do naśladowania dla reprezentantów pozosta-łych grup społecznych, pozostających w ściśle wyznaczonych granicach społecznego,silne wówczas zhierarchizowanego, przyporządkowania41.
Niezaprzeczalna siłaoddziaływania tej historycznej formacji tkwiła jednak w tym, że w wymiarze duchowymbyła ona otwarta w zasadzie na każdego bez wyjątku, oczywiście z zastrzeżeniemcelowego i formalnego zróżnicowania adresowanych treści.
O innychobowiązkach traktowały przekazy piśmiennictwa religijnego adresowane do majętnychi utytułowanych przedstawicieli magnaterii i szlachty, a o innych skierowanedo miejskich plebejuszy, czy też najniżej stojących w ówczesnej hierarchii chłopskichpoddanych.Owa wielokierunkowość i wszechstronność ideowego przekazu najpełniej wyrażałasię w obszarze kultury religijnej i przestrzeni piśmiennictwa dewocyjno--ascetycznego.
Tej kulturze właśnie i temu piśmiennictwu poświęcone zostałoobecne opracowanie.
Podstawą zamieszczonych w nim analiz historycznoliterackichstały się teksty powstałe na przestrzeni ponad stu (niekiedy stu pięćdziesięciu)lat.
Teksty, co warto podkreślić, o wyraźnie odmiennej wartości literackiej, przynależnościgatunkowej, formie językowej a także funkcjonalnym i formalnym przeznaczeniu.Elementem zespalającym wyrażoną w ten sposób różnorodność jestaspekt duchowy albo przynajmniej ideowy, ewentualnie wyznaniowy.
Łączy je pozatym ten specyficzny, nie do końca uchwytny i nie do końca możliwy do pełnego,wyczerpującego zdefiniowania, koloryt duchowy epoki, którą w dziedzinie kulturyi stanowiącego znaczącą część owej kultury szeroko rozumianego piśmiennictwaokreślić możemy nazwą baroku, w jego wczesnej, dojrzałej i schyłkowej odmianie42.Autorzy wspominani w perspektywie analizowanych historycznych zapisówreprezentują różne środowiska i zróżnicowany poziom kompetencji twórczych.Różnicuje ich również sposób życia i przynależność stanowa.
Większość stanowiąoczywiście reprezentanci ówczesnych wspólnot zakonnych, ewentualnie przedstawicielekleru świeckiego.
Niezwykle rzadko do głosu dochodzą pisarze wywodzącysię z szeregów ówczesnego laikatu.
W ostatniej z wyliczonych grup wskazaćz pewnością należy liczne grono ówczesnych diarystów i pamiętnikarzy, którychz perspektywy mijającego czasu nazwać możemy prawdziwie zasłużonymi dla pamięcihistorycznej następnych pokoleń.Publikacja składa się z dwóch części, rozumianych jako wzajemny komponenti uzupełnienie.
Wnioski płynące z rozważań zamieszczonych w pierwszej z nichzyskują ilustracyjne dopełnienie w proponowanej lekturze tekstów pomieszczonychw części następnej.
Część druga zatem, mająca charakter antologii tekstów źródłowych,pomyślana została także jako sposób popularyzacji utworów znanych dotądjedynie wąskiej grupie specjalistów i nielicznej reprezentacji czytelników.
W niejtakże, dla wygody tychże czytelników, sekwencje zamieszczonych tekstów poprzedzonezostały obszernym wstępem o charakterze informacyjno-porządkującym.Temu samemu celowi służą objaśnienia obcojęzycznych, łacińskich zapisów i wtrętóworaz słownik trudniejszych słów i wyrażeń.Granice bardziej szczegółowego podziału każdej z wymienionych części stanowiodrębność tematyczna wyznaczona wedle głównych problemów i kierunkówomawianej duchowości.Dodatkowo część pierwsza, o charakterze analitycznym, podzielona została nasześć kolejnych rozdziałów.
Pierwszy z nich, mający charakter pewnego wprowadzenia,odnosi uwagę odbiorcy do kwestii powiązanych z historią, pochodzeniemi rozumieniem wspólnoty narodowej, w znaczeniu wspólnoty narodu sarmackiego.Ukazuje relacje dominującego, i w dojrzałej fazie ideologii sarmackiej utożsamianegoz sarmatyzmem, katolicyzmu z przedstawicielami innych wyznań ówczesnejRzeczypospolitej.Rozdział drugi poświęcony został na omówienie zasadniczych tez kościelnejmoralistyki, sprowadzającej się do wskazań natury obyczajowej, nauki społecznejówczesnego Kościoła, relacji obywatel a państwo, wierny a potrzeby i nakazy Kościołaoraz kwestii z zakresu życia małżeńskiego i rodzinnego.
Dopełnieniem tejczęści jest szeroka analiza literackiego sposobu przedstawiania propagowanychówcześnie wzorców osobowych.
Trzeci z rozdziałów, o tytule W kręgu ascezyi eschatologii, wypełnia szczegółowe omówienie literackiego przedstawienia zasadniczychkwestii z zakresu teologii życia wewnętrznego, ascetyki oraz eschatologii.Wychodząc od wizji doczesnego porządku świata, rozumienia i koncepcji czasu,zjawiska przemijania tego, co doczesne i stworzone, kieruje naszą uwagę ku antropologiiteologicznej opisującej złożoność osoby ludzkiej w perspektywie życiadoczesnego i przyszłego.
W czwartym rozdziale znalazły się treści odnoszące się dodogmatu pasyjnego, przede wszystkim w perspektywie, ukształtowanej jeszczew dobie średniowiecza, duchowości dolorystycznej.
Równie istotne miejsce zajmująw nim przekazy piśmiennictwa religijnego zawierające wykładnię dogmatu maryjnego,a także kultu świętych oraz istoty aktu modlitewnego.
Rozdział piąty, zatytułowany:W kręgu praktyk i popularnej pobożności, to szczegółowa analiza piśmiennictwaXVII i XVIII stulecia o charakterze pastoralnym, praktycznym oraz dokumentacyjno-historycznym.
Odnosi on uwagę czytelnika do literackiego opisu oficjalnychzachowań rytualnych, społecznych wymiarów praktykowanej wiary orazindywidualnych przejawów ówczesnej pobożności.
Ostatni z rozdziałów informujeo sposobach komunikacji między nadawcami a odbiorcami treści religijnych.
Ukazujewalory retoryki i stylistyki ówczesnego piśmiennictwa oraz sposoby ich wykorzystaniaw służbie szeroko pojętego duszpasterstwa.
Puentę owego rozdziału stanowiomówienie mechanizmu najważniejszych odwołań kulturowych i literackich.Sumując wszystkie dotychczasowe informacje, pozostaje wyrazić jeszcze nadzieję,że czytelnik prezentowanej rozprawy znajdzie w niej wiedzę o zjawiskachdla niego na tyle nowych i inspirujących, że, jak pisze Fernand Braudel, skutkowaćto będzie zadziwieniem, to zaś (jak stwierdza ten sam autor) z pewnością zapoczątkujedrogę do dalszego poznawania43.Na koniec autorka pragnie wyrazić szczerą wdzięczność i podziękowanie zatrud pracy recenzyjnej, szczegółowe i niezwykle cenne podpowiedzi, wskazaniai uwagi Profesor Marii Wichowej oraz Profesorowi Janowi Malickiemu.
Wyrazywdzięczności kieruje także pod adresem Profesor Violetty Jaros, za życzliwą konsultacjęw zakresie dziedzin językoznawczych.