Legenda ob astrologe Mustaeddyne Kŝiŝtofa Dzeržeka v drevnerusskom perevode i ee pozdnejŝie obrabotki (issledovanie i izdanie tekstov)

Легенда об астрологе Мустаеддыне Кшиштофа Дзержека вдревнорусском обработки (исследование и издание текстов)Dziewiąty tom serii BIBLIOTEKA PRZEKŁADÓW ROSYJSKICH XVII-XVIII WIEKU Z LITERATURY STAROPOLSKIEJ został poświęcony niezwykłym dziejom przekładu legendy o astrologu Mustaeddynie, wydobytej przez siedemnastowiecznego tłumacza rosyjskiego z Ligi z zawadą Koła Poselskiego Krzysztofa Dzierżka, skrywającego się pod pseudonimem Christophinus Daminaeus.
Broszura Dzierżka wzywała posłów, zebranych na sejmie 1596 roku, do zawiązania ligi antytureckiej, a także zachęcała do zawarcia sojuszu z Moskwą, m.in.
poprzez wplecioną w jej tekst opowieść o legendarnym astrologu, przepowiadającym upadek Imperium Ottomańskiego, jeśli sułtan odważy się podnieść miecz przeciw narodowi polskiemu, który sprzymierzywszy się ze swoim wschodnim sąsiadem łatwo go pokona.W obliczu zagrożenia tureckiego końca lat 1670-tych rosyjski tłumacz postanowił wykorzystać dawno już w Polsce zapomniany tekst legendy, która świetnie wpisywała się w rosyjską narrację o tym zagrożeniu, i wraz z takimi znanymi utworami jak Objawienie Pseudo-Metodego Patarskiego, proroctwa Leona Mędrca, napis na grobowcu Konstantyna Wielkiego współtworzyła korpus popularnych proroctw o upadku Imperium Ottomańskiego.W monografii pokazano, że legenda o astrologu Mustaeddynie zyskała w Rosji niebywałą popularność, zagrzewając Rosjan do walki podczas kolejnych konfliktów zbrojnych z Turcją.
Na przełomie XVII i XVIII w.
przepisywano ją razem z wierszem Symeona Połockiego i Epifaniusza Greka na narodziny Piotra Aleksiejewicza (przyszłego cara Piotra I), w którym poeci przepowiadali, że to właśnie on oswobodzi Konstantynopol i wytępi bisurmańską herezję.W roku 1789 powstała nowa silnie zrusyfikowana redakcja legendy, która otrzymała tytuł Proroctwo arabskiego astrologa Musta-Eddyna o upadku państwa tureckiego, a jej tekst – wielokrotnie wznawiany i redagowany – towarzyszył, jak udało się udokumentować wszystkim konfliktom zbrojnym i dyplomatycznym potyczkom imperium rosyjskiego z Turcją na przestrzeni całego kolejnego stulecia.
Niezwykle interesująca i nadzwyczaj bogata okazała się również recepcja legendy w publikacjach papierowych i w mediach elektronicznych końca XX – pocz.
XXI w.Godny odnotowania jest dotychczas zupełnie nieznany fakt z dziejów recepcji legendy o Mustaeddynie w Polsce.
Jej dziewiętnastowieczna wersja rosyjska pt.
Proroctwo arabskiego astrologa Musta-Eddyna o upadku państwa tureckiego została przełożona na język polski i opublikowana w 1828 r.
w Wilnie.
Ani tłumacz, ani bibliografowie z K.
Estreicherem na czele nie podejrzewali, że była to retrowersja, czyli przekład na język oryginału tekstu uprzednio przetłumaczonego.
I tak po raz kolejny potwierdziła się starożytna maksyma, głosząca, że pro captu lectoris habent sua fata libelli.W części drugiej monografii opublikowano po raz pierwszy staropolski tekst legendy o Mustaeddynie, teksty dwóch rękopiśmiennych redakcji siedemnastowiecznego przekładu rosyjskiego, teksty Petersburskiej redakcji legendy z r.
1789 oraz jej dziewiętnastowiecznych adaptacji, a także nieznane odpisy genethliakonu na narodziny Piotra I.